Paul Celan In Memoriam...

Paul Celan: In Memoriam...

Σαν σήμερα, 50 χρόνια πριν. Ένας σχεδόν 50χρονος άνδρας βηματίζει στο πλάι του Σηκουάνα. Και μετά ένα σάλτο. Και μετά τίποτα. Ίσως κάποιοι μικροί κυματισμοί στα νερά για κάποια λίγη ώρα. Αυτό ήταν. Τέλος.
Ήταν από τους μεγαλύτερους ποιητές. Όλων των εποχών και όλων των λογοτεχνιών. Για χίλιους λόγους αλλά θα αρκούσε μονάχα ένας: Ο Paul Celan έφτιαξε την δική του γλώσσα (ναι, δεν είναι ο μόνος, αλλά είναι ένας από εκείνους τους λίγους). Σε πρώτη ματιά φαίνεται να γράφει στα γερμανικά, αλλά τα γερμανικά του Τσέλαν είναι τα γερμανικά του Τσέλαν, δεν είναι τα γερμανικά κανενός άλλου. Έχουν πει ότι είναι ο πιο δυσκολομετάφραστος ποιητής, κάποιοι λένε ότι είναι αδύνατον να μεταφραστεί. Το πιστεύω. Όπως πιστεύω κι αυτό που είπε ο Τζώρτζ Στάινερ για τον Τσέλαν, ότι δηλαδή "ο ίδιος ο Τσέλαν μετέφραζε τον εαυτό του στην γλώσσα του πρωτοτύπου". Ο Τσέλαν όπως κι ο Τρακλ εξακτίνησαν την ανθρώπινη γλώσσα (και όχι μόνο την γλώσσα στην οποία έγραψαν) σε άλλη διάσταση, σε άλλες σφαίρες.
Η ποίηση του έρχεται από αλλού γιατί και η γλώσσα του έρχεται από αλλού. Που πάει όμως; Εκεί που πάει κάθε μεγάλη ποίηση: Που; Μα μην επιμένετε, δεν ξέρω...
Ο ποιητής Εβραίος στην καταγωγή, έζησε όλη τη ναζιστική φρίκη, οι γονείς του εξοντώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το διάσημο ποίημα του "η Φούγγα του θανάτου" μιλάει ακριβώς γι' αυτά τα πράγματα (και φυσικά όχι μόνο, όπως κάθε μεγάλο ποίημα). Για το σημερινό μικρό μνημόσυνο εγώ θα επιλέξω όμως ένα άλλο, το ποίημα με τον τίτλο:

Ψαλμός

Κανένας δεν μας πλάθει ξανά από
χώμα και πηλό,
κανένας δεν ευλογεί τη σκόνη μας.
Κανένας.

Δόξα σοι ο Κανένας
Για την αγάπη σου θέλουμε
ανθίσει.
Σ’ εσέναν
απέναντι.

Ένα Τίποτα
ήμαστε, είμαστε, για πάντα
θα μείνουμε, που ανθίζει:
του Τίποτα, του
Κανενός το ρόδο.

Mε
το στύλο φως ψυχής,
το στήμονα έρημο ουρανού,
τη στεφάνη κόκκινη
από τη λέξη πορφύρα, που τραγουδούσαμε
πάνω, ω πάνω

απ’ τ’ αγκάθι.

(η μετάφραση είναι του Χρήστου Λάζου)

Ο Paul Celan πριν από εκείνο το σάλτο στον Σηκουάνα, είχε κερδίσει ήδη την μοναδική αθανασία που μπορεί να κερδίσει ο άνθρωπος.

Μέρες …γιορτής

Μέρες …γιορτής

Σβήνουν αργά καπνίζοντας οι μέρες

Η γιορτή μου πια τελειώνει

Οι εμμονές μου κυνηγάνε σαν εταίρες

Έναν πελάτη να πληρώνει

--------------------------------------------------------

Πάψαν τα λόγια ένα – ένα

Η σιωπή απλώνει

Μα ν’ αγκαλιάσει, σώμα πια κανένα

Σ’ αυτή την άδεια γη δεν ανταμώνει

--------------------------------------------------------

Τα βήματα μου πλέον ορισμένα

Σε ράγες πάνω σαν καμιόνι

Μακριά θε να ξεφύγω απελπισμένα

Μα με κρατά σφιχτά η αγχόνη

-----------------------------------------------------

Σκέψεις και σχέδια απατημένα

Κι εκεί απάνω σιγολιώνει

Απ’ εκδοχή απελπισίας ιδωμένα

Κρότος βουβός που με παγώνει

(Δεκέμβρης 1999, στ’ Ανώγεια)

Στον Georg Trakl

Με τον Γκέοργκ Τρακλ «συναντήθηκα» κατά τύχη πριν 21 χρόνια, όταν έπεσα πάνω του «σκαλίζοντας» κατά την προσφιλή μου συνήθεια τα ράφια κάποιου βιβλιοπωλείου (συγκεκριμένα ήταν ένα μικρό βιβλιοπωλείο πάνω στην 62 Μαρτύρων το οποίο διατηρούσε ένας ευγενής ηλικιωμένος). Δεν τον ήξερα καθόλου τον Τρακλ τότε. Έπεσα πάνω στον τόμο των εκδόσεων Ύψιλον σε μετάφραση της Ελένης Νούσια. Στην πορεία των χρόνων συνέλεξα όλες τις ελληνικές μεταφράσεις του Τρακλ, οι οποίες είναι όλες από ενδιαφέρουσες έως εξαιρετικές, αλλά πάντα μέσα μου μένει το ύφος και η μουσική της πρώτης συνάντησης και έτσι στον παλιό αυτό τόμο επιστρέφω συχνότερα.

Η φωνή του ξεχωριστού αυτού «πουλιού», της κατ’ εμέ πιο ιδιαίτερης και πρωτότυπης περίπτωσης των γερμανικών γραμμάτων – και ίσως όχι μόνο – με συντροφεύει και ταυτόχρονα με απειλεί αδιαλείπτως από τότε.

Κάθε απόπειρα να μιλήσω για την ποίηση του Τρακλ σε πεζό λόγο, νιώθω πως είναι καταδικασμένη να κατακρημνιστεί πριν προλάβει να σταθεί στα πόδια της.

Έτσι είναι βολικότερο για μένα να μιλήσω με στίχους – όχι πως αυτοί δεν τρεκλίζουν αλλά ίσως έχουν μια ελπίδα να κάνουν μερικά έστω αβέβαια βήματα πριν την πτώση.

Του αφιέρωσα λοιπόν ένα στιχούργημα το οποίο είναι επηρεασμένο από την δική του ποίηση και το παρουσιάζω σε αυτό το ιστολόγιο. Μαζί μ’ αυτό παρουσιάζω και ένα δεύτερο στιχούργημα το οποίο περιγράφει την «άγρια» βραδιά κατά την οποία δημιουργήθηκε το πρώτο. Στον Georg Trakl λοιπόν… 

Στον Georg Trakl

Έλις

                το κοράκι ελάλησε

ποιος σου δεσε τα μάτια;

ποιος στα μαλλιά σου φώλιασε

κλωνιά γαλάζια γιασεμιά

ποιος χειρουργεί τις ώρες σου με τις διπλές λεπίδες;

                Παιδί!

                    παιδί μικρό θα φύγουμε

Ξαποσταμό τα πόδια μας δεν έχουν

                                           Πέρα! Μακριά…

                                                      σιμά συνάμα

                Μας ανημένει η μαύρη φλέγα

                                                  η αστείρευτη!

                                                        Τελειωμό δεν έχει

ίσως τα σκοτεινά μας δηλητήρια

                τώρα ν’ αρκούν!

Το βράδυ που γεννήθηκε ο Elis

Tο βράδυ που γεννήθηκε ο Elis

                παραλίγο να πεθάνω εγώ

-          Αν ήμουν εγώ

γιατί με σιγουριά δεν το ξέρω

ποιος έγραφε; Ποιος έσβηνε;

Ποιος μαχαίρωνε; Και ποιος δεχόταν το μαχαίρι;

Ποιος με τα μαύρα νερά πάλευε όλη νύχτα;

                Όλα θολά είναι

                                Ακαθόριστα

Θυμάμαι μόνο ξημερώματα

σχεδόν ξεψυχισμένος

σύρθηκα μέχρι τον νιπτήρα

                λίγο νερό να ρίξω

                                σ’ ένα ακέφαλο σώμα

Τι κρίμα!

                Δεν είχε ούτε χέρια…

                                                               (Ανώγεια 14 και 15 Φλεβάρη 2020)